Rritja e shpejtë urbane e shqiptarëve ka marrë trajtën e një vale betoni që po lë pas më shumë pyetje sesa përgjigje. Qytetet po zmadhohen me ritme të vrullshme, por shpesh pa një vizion të qartë, pa harmoni estetike dhe me pak kujdes për trashëgiminë kulturore. Procesi që nisi me vrull pas viteve ’90, sot ka hyrë në një fazë ku pasojat janë të dukshme për këdo: më pak hapësira publike, më shumë ndërtesa shumëkatëshe, më pak identitet urban dhe një ndjenjë e qartë humbjeje për atë çfarë qytetet tona kanë qenë dikur.
Në Tiranë, fenomeni është më i fortë se kudo. Ndërtimet e reja po shtohen pa pushim, ndërsa fasadat historike gjithnjë e më rrallë i mbijetojnë kërkesës për hapësirë ndërtimi. Zona të tëra që dikur ishin lagje të qeta me vila karakteristike, sot janë kthyer në koridore betoni ku ndriçimi natyror mezi depërton. Qendra e qytetit po humbet një pjesë të identitetit të vet historik, teksa ndërtesat e reja futen në strukturën urbane pa respektuar gjithmonë logjikën e mëparshme të hapësirës.
Durrësi, Vlora, Shkodra dhe Korça nuk përjashtohen nga kjo logjikë. Kudo, ndërtesat shumëkatëshe po marrin vendin e shtëpive karakteristike, ndërsa hapësirat publike po reduktohen në favor të zhvillimeve të reja tregtare. Bregdeti shqiptar — një nga pasuritë më të mëdha natyrore — është kthyer në një nga zonat më të rrezikuara, pasi urbanizimi ka hyrë deri në vijën e fundit të territorit që ndan detin nga toka.
Urbanistët paralajmërojnë se mungesa e planifikimit të qëndrueshëm sjell pasoja afatgjata: cilësi më të ulët jete, trafik të rënduar, dëmtim të gjelbërimit, rrezik për trashëgiminë arkitekturore dhe krijimin e “qyteteve të së nesërmes” pa këndvështrim estetik apo funksional. Arkitektura e vjetër, që është pjesë e identitetit kulturor, po zhduket me ritme alarmante. Shumë prej ndërtesave me vlerë historike nuk janë të regjistruara ose nuk gëzojnë mbrojtje ligjore, duke u bërë pre e lehtë e zhvillimeve të reja.
Ndërkohë, komunitetet shpesh reagojnë vetëm pasi shohin fadromat në terren. Protestat për mbrojtjen e parqeve, shembjen e shtëpive karakteristike apo reduktimin e hapësirave publike janë bërë të zakonshme. Por në shumicën e rasteve, vendimmarrja vjen vonë dhe reagimet qytetare nuk arrijnë të ndalojnë proceset që tashmë kanë marrë miratimin zyrtar.
Ekspertët e mjedisit paralajmërojnë se betonizimi i pakontrolluar po rrit temperaturat në qytete, po ul cilësinë e ajrit dhe po e bën çdo vit më të vështirë menaxhimin e reshjeve dhe përmbytjeve. Qytetet tona janë duke humbur frymëmarrjen natyrore, ndërsa pemët dhe gjelbërimi zëvendësohen me struktura që nuk i rezistojnë mirë ndryshimeve klimatike.
Në këtë panoramë kaotike, pyetja që ngrihet natyrshëm është: çfarë po fitojmë dhe çfarë po humbasim? Fitimi ekonomik i momentit duket i dukshëm — ndërtime të reja, apartamente në shitje, investime të huaja. Por humbjet kulturore, mjedisore dhe urbane po bëhen po aq të mëdha, për të mos thënë të pakthyeshme.
E ardhmja e qyteteve shqiptare varet nga aftësia për të balancuar zhvillimin me ruajtjen e trashëgimisë dhe cilësinë e jetës. Betonizimi mund të sjellë përfitime të shpejta, por nëse nuk shoqërohet me planifikim, transparencë dhe përgjegjësi, rrezikon të kthejë qytetet tona në hapësira të ngurta, të padallueshme dhe të vështira për t’u jetuar.
Çfarë na mbetet sot, është të reflektojmë për pyetjen që shumë urbanistë e ngrenë rregullisht: A po ndërtojmë qytetet ku duam të jetojmë, apo thjesht po mbushim hapësirat bosh?
Komente