Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Shqipëria u përball me një krizë të dyfishtë: humbjen e mbështetjes së Perandorisë Austro-Hungareze dhe mungesën e një zëri të besueshëm në tryezat e paqes. Në vend u krijua një vakum institucional, sepse pjesë të mëdha të territorit ishin administruar për gati tri vite nga austriakët, italianët dhe francezët. Njëkohësisht, në negociatat e paqes, Shqipëria mbeti pa një mbrojtës të kualifikuar brenda fuqive vendimmarrëse.
Italia, edhe pse ishte në krahun fitues të Antantës, nuk mundi dhe nuk pranoi të marrë qëndrueshmërisht rolin e një mbështetësi real pro Shqipërisë. Megjithatë, fakti që Antanta i njohu Italisë të drejtën e kontrollit ushtarak në Shqipëri, në kushtet e avancimit në Ballkan, krijoi një mburojë relative. Kjo shmangu në një masë skenarët pushtues të Serbisë dhe Greqisë dhe u dha hapësirë forcave nacionaliste të rindërtonin institucionet, të restauronin legalitetin e paraluftës dhe të dërgonin përfaqësi në Konferencën e Paqes në Paris.
Ndërkohë, përvoja e ehlikjamistëve dhe esadistëve u shndërrua në një kujtim të hidhur, ndërsa administrimi i Austro-Hungarisë në 2/3 e vendit dhe i Italisë e Francës në jug la gjurmë në nacionalizëm dhe në administratën publike. Kjo solli një vetëdije më të qartë për përkatësinë dhe për parimet mbi të cilat duhej rindërtuar marrëdhënia ndërshqiptare.
Në këtë sfond, esadistët, pasi mbetën pa liderin e tyre—i penguar të hynte në Shqipëri dhe më pas i ekzekutuar në Paris—u përshtatën me rrethanat. Ata u rreshtuan me forcat konservatore dhe u përpoqën të gjenin figurën që do t’i udhëhiqte, duke u afruar gradualisht me Ahmet Bej Zogun. Ky i fundit, fillimisht në prapaskenë e më pas hapur, nisi të ndërtojë një legalitet të ri institucional mbi kreun e shtetit dhe formën e regjimit, duke përmbysur kornizat e kongreseve të Durrësit (dhjetor 1918) dhe të Lushnjës (janar 1920), veçanërisht pas dhjetorit 1924.
Përballë kësaj, elita e europianizuar, diaspora nacionaliste dhe rrethet e nacionalizmit purist, albanianist dhe shekullar—në veri dhe në qendër, përreth figurës së Aqif Pashë Biçakçiut, si edhe në Toskëri—punuan në vitet 1918–1924 për të rindërtuar Shqipërinë mbi kornizat e 1912-s dhe Principatës së 1914-s. Synimi i tyre ishte rikthimi i Legalitetit me Mbretin Wilhelm von Wied ose pasardhësit e tij.
Kjo përplasje politike e viteve 1920–1924 përfundoi me humbjen e elitës demokratike europianiste dhe mbisundimin e forcave konservatore, përfshirë esadistët e transformuar.
Rendi kushtetues dhe konsolidimi
Ngjarjet e vitit 1924 u shoqëruan me përpjekjen e Zogut për të përhapur idenë se vendi kishte nevojë për një udhëheqës të fortë. Pas dhjetorit 1924, me rikthimin e forcave që e quanin veten “legaliste”, u krijua një terren ku ai veproi njëanshëm: u garantua përkohësisht vazhdimësia formale, u formua kabinet i ri, u kthye Asambleja Kushtetuese dhe më 21 janar 1925 u shpall Republika. U hartua Kushtetutë me Senat dhe Dhomë Deputetësh, ndërsa Presidenti—i zgjedhur nga Parlamenti—mori kompetenca të ngjashme me një republikë presidenciale.
Në këtë logjikë, qeveria e qershorit 1924 konsiderohet e ardhur në pushtet në mënyrë jo legjitime, por ruajti kuadrin e Kongresit të Lushnjës; ndërsa rikthimi i dhjetorit 1924 ishte formal dhe u përdor si trampolinë për shkatërrimin e legalitetit kushtetues të Lushnjës dhe vendosjen e një regjimi të ri.
Eliminimi i kundërshtarëve dhe rruga drejt monarkisë
Pas dhjetorit 1924 u vendos një kuadër i ri juridik, në kontrast me marrëveshjet e brendshme dhe ndërkombëtare të shtetit shqiptar. U përmend edhe një marrëveshje e heshtur me Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve për neutralizimin e rrymës “Drini”, si dhe angazhime me Italinë. Kjo fazë u shoqërua me shtypje të kundërshtarëve politikë dhe eliminime.
Në këtë periudhë u vranë ose humbën jetën disa figura: Luigj Gurakuqi u vra më 2 mars 1925 në Bari nga Baltion Stamolla; Zija Bej Dibra u vra nga xhandarmëria; Bajram Curri vdiq në fund të marsit në rrethana të diskutueshme; Hysni Curri vdiq në Vjenë; Marka Gjoni ndërroi jetë nga sëmundje e zemrës; Zef Noci u qëllua për vdekje në gusht 1925. Represioni u shtri edhe në Dukagjin në 1926–1927. Hasan Prishtina u vra më 13 gusht 1933 në Selanik.
Nga këndvështrimi kushtetues, Zogu pretendoi se rivendosi legalitetin, por më pas e çmontoi rendin: nga Monarki Kushtetuese në Republikë Presidenciale dhe, në vitin 1928, në Monarki Kushtetuese me kompetenca të zgjeruara. Më pas, në vitet 1930, Shqipëria u formësua si shtet me stabilitet, administratë të rregullt, program nacional arsimimi, politika modernizuese e perëndimizuese, dhe me Turqinë të përjashtuar nga ndërhyrja në punët e brendshme.
Komente