Kërkimi për Nipërit dhe Mbesat e Vjedhura gjatë Luftës së Pistë në Argjentinë

Hijet e një tragjedie kombëtare

Katër dekada më parë, Argjentina përjetoi një nga kapitujt më të errët të historisë së saj: rrëmbime të organizuara nga shteti, ku njerëz të zakonshëm zhdukeshin në mes të ditës nga individë me maska që lëviznin me makina pa targa. Familjet e dëshpëruara i drejtoheshin gjykatave për të zbuluar fatin e të dashurve të tyre, por zakonisht nuk merrnin asnjë përgjigje. Një certifikatë vdekjeje, sado e dhimbshme, do të ishte njëfarë ngushëllimi — por në shumicën e rasteve, mungonte edhe ajo.

Midis viteve 1976–1983, gjatë diktaturës ushtarake që shpalli luftë kundër “elementëve subversivë”, zhdukja e personave mori një emër të ri në fjalorin argjentinas: los desaparecidos — “të zhdukurit”. Numri i viktimave llogaritet të jetë mes 9 mijë dhe 30 mijë, shumë prej tyre të rinj. Ndër ta, qindra ishin gra shtatzëna që pas lindjes së foshnjës, drogoheshin dhe hidheshin nga avionët mbi lumin Río de la Plata. Fëmijët e tyre u dërguan në familje të lidhura me ushtrinë, duke u privuar kështu nga identiteti dhe e vërteta për origjinën e tyre.

Nga dhimbja në qëndresë: Lëvizja e gjysheve

Në vitin 1977, një grup nënash që kishin humbur fëmijët nisi të mblidhej çdo javë në sheshin qendror të Buenos Airesit, duke formuar organizatën Madres de Plaza de Mayo. Një pjesë e tyre, ato që kërkonin nipërit dhe mbesat e zhdukura, u bënë të njohura si Abuelas de Plaza de Mayo. Këto gra të jashtëzakonshme ia kushtuan jetën kërkimit për të gjetur pasardhësit e tyre të lindur në robëri.

Kjo histori rrëqethëse dhe frymëzuese vjen në librit “A Flower Traveled in My Blood” të gazetares Haley Cohen Gilliland, e cila, si korrespondente në Buenos Aires për The Economist, përjetoi nga afër kontrastin mes jetës moderne argjentinase dhe traumës së pashëruar historike që rëndon mbi të.

Fakte dhe kujtime që rikthejnë të shkuarën

Libri ofron një analizë të qartë të ngjarjeve që çuan drejt grushtit të shtetit ushtarak në vitin 1976, përfshirë krizën politike dhe ekonomike, përplasjet mes grupeve ekstremiste të majta dhe të djathta, dhe ardhjen në pushtet të gjeneralit Jorge Rafael Videla. Ky i fundit e justifikonte terrorin shtetëror si një mbrojtje ndaj “elementëve jo-argjentinas” që nuk përputheshin me vlerat “perëndimore dhe kristiane”.

Dëshmitë për përdorimin sistematik të torturës, përdhunimeve dhe vrasjeve me metoda çnjerëzore, si “fluturimet e vdekjes”, ku të burgosurit hidheshin të gjallë nga avionët, dolën në dritë dekada më vonë.

Një histori familjare që mishëron tragjedinë kolektive

Në qendër të librit qëndron rrëfimi i Rosës, nënës së Patricia Roisinblit, një e re shtatzënë që u rrëmbye së bashku me bashkëshortin e saj në vitin 1978. Patricia lindi në robëri dhe më pas u zhduk. Në kërkim të nipit të saj, Rosa u bë një prej figurave kyçe të Abuelas, duke ndjekur çdo gjurmë, dëshmi apo metodë shkencore – përfshirë testimet e ADN-së – për të gjetur të vërtetën.

Gilliland ndjek gjithashtu historitë e tjera të ngjashme, duke përshkruar me ndjeshmëri dhe saktësi sfidat e një shoqërie që përpiqet të pajtohet me të kaluarën e vet të përgjakshme.

Një trashëgimi e gjallë dhe një plagë e hapur

Edhe pse Abuelas de Plaza de Mayo kanë ndihmuar në identifikimin e më shumë se 130 fëmijëve të zhdukur, shumë të tjerë mbeten të panjohur. Në disa raste, të rinjtë e rritur me identitet të rremë shprehën dashuri për prindërit adoptues, duke e bërë edhe më të ndërlikuar rikthimin në origjinë.

Lëvizja e gjysheve ka qenë shpesh në qendër të sulmeve politike. Ato janë akuzuar padrejtësisht si “shkaktare përçarjeje”, ndërkohë që kanë qenë zëri i ndërgjegjes kombëtare.

Mesazh që mbetet në kohë

Titulli i librit vjen nga një poezi e Juan Gelman, poetit që humbi djalin dhe nusen shtatzënë gjatë diktaturës. Vetëm në vitin 2000 ai arriti të gjejë mbesën e tij – po atë vit, Rosa gjeti nipin e saj. Në një intervistë me Gilliland në moshën 102-vjeçare, Rosa shprehu thelbin e misionit të saj:

“Gjithmonë kam treguar historinë saktësisht ashtu siç është. Asgjë më tepër. E vërteta, mbi gjithçka.”